نقش "اثر ماتيو" در علم /مجيد احسن

For unto every one that hath shall be given, and he shall have abundance: but from him that hath not shall be taken away even that which he hath
(Mattew)
حدود 39 سال پيش Robert Merton دريافت كه در پژوهش هاي علمي با سهم برابر دانشمندان معروف اعتبار بيشتري نسبت به كساني كه شهرت كمتري دارند به دست خواهند آورد، او اين پديده را اثر Matthew ناميد.اين اثر وقتي بيشتر نمايان خواهد شد كه دو دانشمند به طور مستقل به كشف يك موضوع علمي نايل شوند كه در اين صورت اعتبار و شهرت آن كشف به نام دانشمند معروفتر تمام خواهد شد.
جالب توجه آن است دانشمندان بزرگ (از قبيل برندگان جايزه نوبل) اين موضوع را يك پاتولوژي بزرگ ميدانند و اين در حالي است كه كليه سيستم هاي پاداش ها كه براي دانشمندان وجود دارند كاملا برگرفته از اين قانون مي باشند!!!
در اين مقاله بر آنيم تا دريابيم حقيقتا  اين موضوع جه اثري در جامعه  داشته  وچگونه جوامع علمي اين اثر را مطلوب مي دانند در حاليكه دانشمندان بزرگي كه از اين اثر بهره مي جويند آن را اشتباه قلمداد مي كنند؟
در ابتدا لازم مي دانم كمي بيشتر راجع به ابعاد مختلف اين اثر صحبت كنيم تا سوالات مختلفي كه راجع به آن وجود دارد روشن شده تا بهتر بتوانيم به بررسي آن ها بپردازيم:
يكي از مسايل مهمي كه راجع به اعتبار يك پديده علمي مطرح است تصور مردم و جامعه نسبت به ميزان مشاركت افراد پژوهشگر آن طرح مي باشد؛ فرض كنيد دو دانشمند با يكديگر كار مشتركي را انجام دهند كه در آن سهم برابري دارند وقتي مردم با اين موضوع مواجه مي شوند ناخودآگاه سهم دانشمند معروف را در انجام آن طرح بيشتر مي دانند و لذا طبيعي است كه اعتبار بيشتري نيز براي وي قائل باشند.البته چنين توجيهي در مورد طرح هايي كه به طور مستقل و همزمان در دو نقطه از دنيا انجام مي شود قابل استفاده نيست ولي بر اساس ادعاي Merton در اين طرح ها نيز چنين قانوني صادق مي باشد.
موضوع ديگري كه راجع به اين اثر در ذهن مي آيد اين است كه آيا اين اعتبار و شهرت نسبي است يا مطلق؟ به عبارت ديگر آيا شهرت يك پژوهشگر نسبت به همكارانش در آن طرح در اين اثر دخالت دارد يا شهرت وي در جوامع علمي؟
سوال ديگري كه مي توان پرسيد اين است كه آيا اثر Matthew جنبه گذشته نگر هم دارد يا خير؟ يعني وقتي يك دانشمند به اعتبار بالايي دست يافت آيا اقدامات وي در گذشته نيز اعتبار خواهند يافت؟بسياري از اين سوالات در مورد اين اثر وجود دارند كه بر مبناي شواهد مختلفي كه در جوامع علمي ديده مي شود قابل تحليل و بررسي مي باشند چنانچه Merton در مصاحبه هايي كه با برندگان جوابز نوبل داشت تلاش كرد تا اين پديده را توضيح دهد. در اينجا يكي از توضيحاتي كه براي اين پديده وجود دارد و مي تواند تا حدود زيادي پاسخ گوي سوالات مختلف باشد بررسي خواهد شد.
براي بررسي اين پديده ابتدا بايد به چند نكته مهم توجه نماييم:
 1-ميزان تاثير در اجتماع : جوايزي كه در دنيا در حيطه جوامع علمي ارائه مي شوند بر مباني مختلفي استوار مي باشند. يكي از مهمترين عواملي كه در اين سيستم ها در نظر گرفته مي شود ميزان كارايي آن موضوع علمي در جامعه بشري است. به عبارت ديگر مهم نيست يك موضوع چه مقدار در يك حيطه از علم عميق شده و اطلاعات علمي وسيعي به دست داده باشد بلكه مهم آن است كه اين اكتشاف تا چه حد در زندگي مردم جامعه تاثير خواهد داشت.در حيطه علوم پزشكي مثال هايي از اين دست كم نيست به عنوان مثال پاستور به اين دليل شهرت يافت كه اكتشافات وي به طور مستقيم يا غير مستقيم جان بسياري از انسان ها را نجات بخشيد.
2-اعتماد پذيري: يكي از مهمترين موضوعاتي كه در مورد يك موضوع علمي وجود دارد اين است كه تا چه حدمي توان به نتايج آن موضوع اعتماد كرد.مسلما هر چه يك پژوهش قابل اعتمادتر باشد با ارزش تر خواهد بود ولي آيا ميزان اعتبار پژوهشگر نيز با اين موضوع ارتباط دارد؟مطالعات مختلفي كه در اين زمينه انجام شده است نشان مي دهد كه اين رابطه وجود دارد يعني هر چه يك مطالعه دقيقتر باشد از طرف جوامع علمي پذيرفته شده تر بوده و ميزان استفاده از آن در جامعه بيشتر خواهد  بود و به طبع اين موضوع ارزش آن مطالعه را خواهد افزود.
3- رابطه اعتبار يك پژوهش و شهرت پژوهشگر: به نظر كاملا بديهي مي رسد كه پژوهش هاي يك دانشمند كه در جوامع علمي شناخته شده و داراي اعتبار علمي بالايي است  نسبت به كسي كه در اين حيطه كاملا نا شناخته است و قبلا از وي موفقيت خاصي مشاهده نشده است داراي اعتبار بالاتري بوده و راحت تر قابل اعتماد مي باشد. البته مسلما در بررسي اعتبار يك موضوع علمي فاكتور هاي متعددي موثر مي باشند ولي بديهي است كه اعتبار قبلي پژوهشگر در آن بي تاثير نيست.
حال اگر با چنين ديدي به موضوع نگاه كنيم در مي يابيم كه وقتي يك دانشمند معروف نام خود را به يك مقاله اضافه مي كند در حقيقت به آن مقاله اعتبار بخشيده و ارزش و كاربرد آن را در جامعه تسهيل مي نمايد و البته روشن است كه با اين مقاله ميزان اعتبار و شهرت وي نيز افزوده خواهد شد.
خوب يا بد؟ براي پاسخ دادن به اين سوال آن را در دو قسمت بررسي مي كنيم:
اول آنكه آيا از نظر جوامع علمي اين اثر خوب و پذيرفته شده است يا خير؟ پاسخ كاملا واضح است كما اين كه كليه سيستم هاي پاداش كه براي دانشمندان در نظر گرفته شده از اين قانون پيروي مي كند ولي بهتر است اين گونه آن را تعبير كنيم كه اين سيستم ها نيز به ميزان مشاركت دانشمندان در آن موضوع علمي ارزش مي دهند و با اين فرض كه اعتبار يك دانشمند به آن موضوع ارزش مي دهد و ميزان كاربرد آن را در جامعه افزايش خواهد داد تضاد بين آن نيز برطرف خواهد شد.
دوم آنكه آيا اين اثر در كل جامعه تاثير مثبتي خواهد داشت يا خير؟ پاسخ اين سوال مشروط است! اگر يك سيستم پاداش دهي بر ميزان درجه همكاري در يك موضوع علمي وجود داشته باشد و اين سيستم دانشمندان مختلف را در جامعه بر سر موضوعات علمي مختلفي كه مي توانند در آن كار كنند قرار دهد به طوري كه در مجموع بيشترين ميزان همكاري بين آنها رخ دهد در اين صورت اين اثر باعث بيشترين تاثير علم در جامعه خواهد شد و مسلما در اين هنگام اين اثر براي جامعه مفيد خواهد بود.
دانشمنداني كه از اين اثر سود مي جويند تنها به اين دليل آن را يك پاتولوژي مي دانند كه آن را از ديدگاه يك فرد بررسي مي كنند. وقتي از جانب يك دانشمند معروف به اين موضوع نگاه كنيم كه همكار وي كه سهم مساوي در انجام آن پروژه علمي داشته اعتبار كمتري از آن به دست مي آورد مسلما آن را دور از انصاف دانسته و با وجود آنكه به اثر اعتبار خود در ارزش آن طرح اعتقاد دارد معتقد است همكاري بين آنها و تلاش هر دو آنها منجر به شكل گيري آن موضوع شده است .در نهايت بايد گفت اثرMatthew با وجود آنكه شايد در ظاهر براي بسياري از افراد دور از عدالت به نظر برسد ولي در مجموع مي تواند براي ارتباط هر چه بيشتر دنياي علم و جامعه بشري مفيد واقع شود.