پتنت چيست؟   نوشین میرخشتی*  This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it

اينکه نظريه ابتدايي ثبت اختراعات و قوانين پتنت دقيقاً از چه زماني شکل گرفت کاملاً مشخص نيست ولي آنچه مسلم است اين است که ارسطو براي اولين بار در زمان خود راههايي به منظور دادن پاداش به مخترعين ارايه داده بود. قوانين پتنت يا حقوق مالکيت فکري (intellectual property rights (IPR در حال حاضر يکي از مقوله هاي اصلي در علوم مختلف مي باشد که هنوز هم نقاط مبهم زيادي در سطوح مختلف آن از سازمانهاي حامي گرفته تا سياستگذاران و محققين وجود دارد.

پتنت در واقع يک حق انحصاري تضمين شده براي يک نوآوري است. اين نوآوري مي تواند يک محصول، يک فرآيند و يا يک راه حل اختصاصي جديد براي يک مشکل باشد. پتنتها در واقع يک حق قانوني براي مخترعين فراهم مي کنند تا بدين وسيله مخترعين مانع از استفاده سايرين از سرمايه گذاري فکري و اقتصادي آنان شوند. در واقع پتنت يک حق انحصاري براي استفاده از يک اختراع يا نوآوري در يک محدوده زماني مشخص (معمولاً 20 ساله) را براي مخترع فراهم مي آورد که اين حق مي تواند توسط مخترع به فرد ديگري واگذار شود. شايان ذکر است اين حق معمولاً محدود به مکاني است که پتنت در آن ثبت شده است. بر اين اساس در صورتي که مخترع بخواهد نوآوري خود را از کپي برداري و انشار حفظ کند بايد آنرا در سيستم ثبت اختراعات کشورهاي مختلف ثبت نمايد. به طور کلي پتنت ها پس از طي يک دوره کوتاه مدت (معمولاً 18 ماهه) به طور عموم منتشر مي شوند تا بتوانند در دسترس سرمايه گزاران و افرادي که مايل به خريد حق انحصاري اين نوآوري هستند، قرار گيرند. اين اطلاعات منتشر شده معمولاً اولين و منحصر به فرد ترين اطلاعات مربوط به جديدترين تکنولوژي ها در زمينه هاي گوناگون مي باشند.
پتنتها با حمايت از حقوق مالکيت مخترع و همزمان با فراهم آوردن امکان بهره گيري عموم از منافع اختراع و ابداع مورد نظر، تشويق نوآوري را دنبال مي کند. هر پتنت به صاحب آن اجازه مي دهد تا ديگران را از ساخت، استفاده يا فروش اختراع مربوطه در دوره زماني ثابت و مشخصي منع نمايد. هر پتنت معمولاً داراي بخشهاي زير است:
•  صفحه پوششي که شماره پتنت، نام مخترع، زمان ثبت و انشار پتنت، اختراعات و کارهاي قبلي مرتبط با اختراع و خلاصه اي از اختراع مورد نظر در آن منعکس مي شود.
•  نقشه هايي که اختراع را روشن کرده و واضح تر نشان دهد.
•  اطلاعات کلي اوليه شامل تشريح اصول علمي کلي حاکم بر آين اختراع و اختراعات مرتبط
•  تشريح خلاصه اي از اختراع
•  تشريح کامل اختراع و پياده سازي آن
•  ادعاها که از مهمترين قسمتهاي پتنت بوده و شامل فهرستي از مواردي است که به اعتقاد مخترع جوهره اصلي اختراع وي محسوب مي گردد.

معمولاً مخترع سعي مي کند تا ادعا را تا حد ممکن گسترده مطرح کند تا حوزه پتنت مورد نظر را گسترش دهد و ازطرح ادعاهايي که در حوزه اختراعات قبلي است احتراز نمايد. از سوي ديگر مميزان دفاتر پتنت سعي مي کنند تا ادعاها را تا حد ممکن محدود کنند تا به اختراعي جديد، مفيد و غيربديهي برسانند. يک اختراع براي اينکه بتواند قابليت ثبت داشته باشد و مشمول قوانين ثبت پتنت شود بايد کاربردي بوده و داراي ويژگي هايي باشد که تا کنون در علم مربوط به آن حيطه وجود نداشته است. علاوه بر اين موضوع آن بايد از نظر قانوني در حيطه موضوعات با قابليت ثبت پتنت باشد. به عنوان مثال در بسياري از کشورها، تئوري هاي علمي، روشهاي جديد رياضي، تنوعات زيستي حيواني يا گياهي، کشف مواد طبيعي، روشهاي جديد در تبليغات و روشهاي جديد درماني در پزشکي معمولاً در حيطه هاي قابل پتنت قرار نمي گيرند.

فوايد ثبت پتنتهاي بين المللي:
در جهان در حال گسترش امروز که رقابت نزديکي بين کشورها براي دستيابي به روشها و فنون جديد وجود دارد، يکي از مهمترين شاخصه هاي مورد توجه، تکنولوژي و انحصار آن در کشورهاست. ايجاد کنندگان يک تکنولوژي که وقت و هزينه زيادي را صرف ايجاد تکنولوژي مربوطه کرده اند، تا حد ممکن سعي مي کنند مالکيت خود را براي تکنولوژي مربوطه حفظ کرده و از دستاوردهاي آن استفاده نمايند. منافع بدست آمده از يک تکنولوژي را مي توان به دو دسته تقسيم کرد: منافع شخصي و منافع اجتماعي. با در نظر گرفتن اين نکته که تاکيد بيش از حد بر منافع شخصي مي تواند منافع اجتماعي را به خطر اندازد، IPR به گونه اي طراحي شده است که تا حد ممکن تعادل مناسبي بين منفعتهاي شخصي و اجتماعي ايجاد کند. در اين سيستم با ثبت تکنولوژي هاي جديد برخي منافع انحصاري براي مالکين و مخترعين اين تکنولوژي فراهم مي گردد. از طرف ديگر اطلاعات مربوط به اين تکنولوژي پس از گذراندن يک دوره زماني منتشر مي شود تا به ارتقا سطح دانش و تکنولوژي عام کمک نمايد. بنابراين سيستم مالکيت معنوي به عنوان يک مهره اساسي در اقتصاد امروز شناخته شده و و نقش زيادي در تسهيل پيشرفت تکنولوژي ايفا مي کند. با وجود چنين سيستمي ابداع کنندگان تکنولوژي جديد مي توانند تکنولوژي جديد ارايه شده خود را حمايت کنند و از بازگشت هزينه هاي مادي و زماني که صرف توليد و ابداع اين نوآوري شده است، اطمينان يابند.

اين واضح است که نگه داشتن يک تکنولوژي جديد در قالب يک روش توليد مخفي بسيار پر خطر است؛ چراکه هنگامي که محصول اين تکنولوژي به بازار عرضه مي شود، رقباي قوي تر همواره امکان شناسايي تکنولوژي مورد نظر را داشته و حتي ممکن است بازار رقابت را به خود اختصاص دهند. اين در حالي است که در صورتي که شرايط به گونه اي باشد که امکان کپي برداري يا فهم روش جديد به کار برده شده براي رقبا غير ممکن باشد، مخترعين سعي مي کنند تا اين تکنولوژي جديد را ثبت نکرده و در قالب يک راز نگه دارند! شايان ذکر است اگرچه در صورت ثبت پتنت، رقبا از رازهاي تکنولوژي جديد مطلع مي شوند، با اين حال آنها بدون اجازه مخترع اصلي امکان تبليغ يا استفاده از تکنولوژي جديد را در محدوه زماني و مکاني مشخص نخواهند داشت. اين در حالي است که همانطور که گفته شد اين حق انحصاري منحصر به شرايط مکاني خاص است و در نتيجه کشورهاي در حال توسعه که قوانين پتنت به طور کامل در آنها نهادينه نشده است، موقعيت بسيار مناسبي براي استفاده از اين اطلاعات خواهند داشت. هر چند بسياري از اين کشورها توانايي استفاده از اين منابع عظيم اطلاعاتي را نداشته و حتي اطلاعي از وجود آن ندارند!
بر اساس بررسي هاي انجام شده در سالهاي 1995 تا 2005، بيشتر از 90% پتنت هاي ثبت شده در مدلاين به زبان انگليسي بوده اند. پس از آن زبان روسي با 4/12%، زبان فرانسه با 1/36% و زبان آلماني با 1/2% بيشترين درصد زبانهايي بوده اند که پتنت ثبت شده در مدلاين داشته اند. کشور آمريکا با 55% پتنت ثبت شده در مدلاين بيشترين تعداد پتنت را در بين ساير کشورها دارا مي باشد. پس از آن انگلستان با 27%، شوروي سابق 4% و کانادا 2% از کل پتنتهاي ثبت شده در مدلاين را داشته اند.
مجله Nature با دارا بودن 14% از کل تعداد پتنتهاي ثبت شده در مدلاين بيشترين تعداد مقالات پتنت ثبت شده در مدلاين را داشته است. مجله هاي Science با 8%، Lancet با 2% و BMJ با 2% در رتبه هاي بعدي قرار دارند. شايان ذکر است 46% از کل پتنتهاي ثبت شده در مدلاين در قالب فرم مقاله بوده اند. رشد تعداد مقالات مربوط به پتنت در طي اين سالها 11/4% بوده است که 3/6 برابر بيشتر از رشد تعداد کل ايندکسها در مدلاين مي باشد.
ذيلاً کشورهايي که بيشترين پتنت ثبت شده در (United States Patent and Trademark Office (USPTO) ، European Patent Office (EPO و (Japanese Patent Office(JPO را به ازا يک ميليون نفر جمعيت داشته اند، آورده شده است. 

چين يکي ديگر از کشورهايي است که درصد بالايي از پتنت را به خود اختصاص داده است و بيشترين ميزان ثبت پتنتهاي چيني در خود چين بوده است. به گونه اي که از 170000 پتنت ثبت شده در SIPO (China's State Intellectual Property Office)، 93000 پتنت مربوط به خود چين بوده است. در مجموع چين از نظر تعداد پتنت در سطح بين المللي پس از ژاپن و آمريکا در جايگاه سوم و قبل از کشورهاي اروپايي قرار دارد. طبق آمار منتشر شده توسط WIPO تعداد ثبت پتنت در چين افزايش 8 برابري نسبت به سال 1995 داشته است که بيشترين ميزان اين افزايش مربوط به حيطه الکترونيک و telecommunications بوده است. Chen Naiwei مدير بخش تحقيقات پتنت در دانشگاه شانگهاي علت اين افزايش را بهبود وضعيت اقتصادي، اقزايش بودجه تحقيقات و سياستهاي ارتقا و افزايش پتنت در چين در طي چند سال اخير مي داند. سرمايه گذاري در بخش تحقيقات در چين در سال 2006 با افزايش 22 درصدي به 39/6 بيليون دلار رسيد. علاوه بر اين دولت با تامين هزينه هاي مربوط به ثبت پتنت به افزايش تعداد پتنتهاي شرکتهاي تحقيقاتي و موسسات تجاري کمک شاياني نمود. دکترChen افزايش همکاري و ارتباط موسسات تحقيقاتي و شرکتهاي تجاري را عامل موثر مهمي در افزايش تعداد پتنت در طي اين سالها قلمداد مي کند.
 
ثبت پتنت؛ درست يا نادرست:
Thomas Pogge استاد فلسفه و امور بين الملل دانشگاه Yaleدر آمريکا عقيده دارد که قوانين مالکيت معنوي در حيطه علوم دارويي حقوق مردم فقير را با محدود کردن آنها از دستيابي به داروهاي حياتي پايمال مي کند. به عقيده او بسياري از مرگ و ميرها در اين سطح از جوامع با تغيير قوانين توليد داروهاي جديد، قابل پيشگيري است.
به عقيده برخي، بدون سيستم حمايت پتنت ديگر مخترع انگيزه لازم را براي صرف وقت و هزينه در راستاي ايجاد يک نوآوري نخواهد داشت؛ چراکه در آن صورت نوآوري وي مي تواند توسط کليه شرکتها و اشخاص کپي برداري شده و منفعت تضمين شده اي نصيب مخترع اصلي نگردد. بر اين اساس پتنت مي تواند با ايجاد يک حق يک طرفه براي مخترع تا حدي مانع از ايجاد چنين مشکلي شود. در اين حالت اگرچه دسترسي عام به ايده هاي جديد کمتر مي گردد، با اين حال انگيزه بيشتر در راستاي اقزايش ايده هاي نو فراهم مي شود. علاوه بر اين در صورتي که مخترع صاحب حق پتنت به صورت يک مالک منطقي و معقول عمل کند، بسياري از هزينه هاي توليد و تجارت محصولات پتنت کاهش خواهد يافت. قدمت مباحثاتي که بر سر درستي يا نادرستي پتنت انجام مي شود به اندازه قدمت خود پتنت است. در برخي از مطالعات انجام شده مشخص شده است که فقدان وجود پتنت اثر ناچيز و قابل حذفي در تلاشهاي نوآورانه شرکتها داشته است.

يکي از ايراداتي که به پتنت مطرح مي شود اين است که پتنت تنها به عنوان حقي براي ممانعت از استفاده سايرين است نه به عنوان حقي براي استفاده. به گونه اي که در بسياري از موارد حتي خود مخترع هم نمي تواند از نوآوري خود استفاده لازم را بنمايد. به عنوان مثال اگر مخترع الف دستگاهي شامل قطعات A, B, C ابداع کرده باشد و مخترع ب قطعه ديگري به اين دستگاه تحت عنوان D اضافه نمايد، وي مي تواند اين دستگاه جديد که داراي کارايي بالاتري نسبت به دستگاه قبلي است ثبت کند؛ با اين حال مخترع ب نمي تواند دستگاه مورد نظر را توليد کند چرا که اصل دستگاه مربوط به مخترع الف بوده است. از طرف ديگر نيز، مخترع الف نيز نمي تواند کارايي اختراع خود را با افزودن قطعه D افزايش دهد چراکه اين نوآوري مربوط به مخترع ب بوده است.
  اين اتفاق يکي از شايعترين مسايلي است که در مورد ابداعات گوناگون ايجاد مي شود. به گونه اي که به گفته يکي از وکيلان پتنت در آمريکا همه در حين ثبت يک پتنت جديد در حال تعرض به پتنت هاي سايرين هستند. علاوه بر اين يکي از مشهورترين نويسندگان قوانين پتنت در کانادا اذعان کرده است که بيش از 90% از پتنتهاي ثبت شده در واقع شامل ثبت پيشرفتهاي جزيي در پتنتهاي ثبت شده قبلي اند. با در نظر گرفتن هزينه هاي گزافي که اجراي موفق يک پتنت به دنبال دارد (گرفتن وکيل و طراح صنعتي، ثبت پتنت و پيگيري ثبت آن در ساير کشورها، پيگيري افرادي که احتمال مي رود در حال استفاده از پتنت به صورت غيرقانوني مي باشند و شکايت کردن از آنها و پيگيري دادگاه) باعث شده است که ثبت پتنت يک روند ساده و قابل دسترس براي بسياري از افراد نباشد و در بسياري از موارد حذف اين روند مقرون به صرفه تر است. در واقع پتنت تا زماني قابليت دفاع از حقوق مخترع را دارد که وي پول کافي براي پيگيري دادگاهها داشته باشد. در غير اين صورت گاهاً مجبور مي شود براي جلوگيري از ورشکسته شدن حق پتنت را با شرايط نامطلوب به رقيب خود واگذار کند.

در سال 2003، TRIPS) Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights) بيانيه اي در راستاي حق استفاده کشورهاي فقير از درمانهاي پزشکي که به صورت پتنت ثبت شده اند، صادر نمود. اين موضوع که به صورت يک تبصره تصويب شده بوده است هنوز به طور کامل اجرا نشده و کشورهاي در حال توسعه خواستار تبديل اين تبصره به يکي از قوانين اصلي در TRIPS هستند. يکي از مسايل نگران کننده در اين زمينه اين است که قوانين TRIPS در راستاي بهره برداري کليه اعضاي آن طراحي شده اند و تغيير در قوانين آن منجر به بر هم خوردن اين تعادل مي شود. از طرف ديگر شرکتهاي داروسازي آمريکا اذعان داشتند که اين قانون يعني استفاده کشورهاي جهان سوم از نوآوري هاي پزشکي بدون در نظر گرفتن گواهي هاي اجباري مورد نياز و پرداخت هزينه هاي معمول، تا حد زيادي هزينه هاي صرف شده در تحقيقات دارويي را متاثر خواهد کرد. در اين راستا اين قانون محدود به شرايط فوق العاده اي شد که نياز فوري و محدود به اين داروها وجود داشته باشد و 11 کشور از کشورهاي در حال توسعه متعهد شدند که تنها در شرايط اجباري و اورژانسي از اين قانون استفاده خواهند کرد.

در اقتصاد جهاني امروز پتنت و کپي رايت از مقوله هاي شايعي هستند که بايد آنها را به عنوان غولهاي ضروري قلمداد کرد. چراکه به اين وسيله مي توان به ارزش نوآورري و خلاقيت را محفوظ داشت. اگرچه اين امر به نظر بسياري از صاحبنطران صحيح نمي رسد. David K. Levine و Michele Boldrin در کتاب خود تحت عنوان Against Intellectual Monopoly ضروري بودن پتنت را براي حفظ منافع مختراعان مورد ترديد قرار داده و آن را وسيله اي براي تشويق ساير دانشمندان به پرداختن به ايده هاي خلاقانه نمي دانند.
آنها در کتاب خود به داستان جيمز وات اشاره مي کنند و استفاده اي که او از سيستم ثبت پتنت در آمريکا کرد. جيمز وات پس از اختراع ماشين بخار آن را در USPTO صبت نمود و پس از آن مجبور شد تا هزينه و زمان زيادي را صرف مقابله با رقيبان و جلوگيري از کپي برداري از دستگاه خود کند. زماني که مي توانست براي ارتقا و تکميل ماشين بخار به کار رود. پتنت وي مانع از توليد ساير موتورهاي قدرتمند و پرکاربردتري شد که با استفاده از اين سيستم کار مي کردند. با توجه به هزينه هاي زيادي که جيمز وات و همکارانش در زمينه ثبت پتنت صرف کرده بودند، تنها پس از اتمام دوره پتنت آنها بود که ساير ماشينهاي بخار با کارايي بالاتر وارد بازار شد. با ذکر اين مثال، نويسندگان، پتنت را به عنوان مانعي هزينه بر براي افزايش رقابت مي دانند و از واژه intellectual monopoly به جاي intellectual property اسفتاده مي نمايند. به عقيده نويسندگان اين کتاب بر اساس شواهد تاريخي، بيشترين نوآوري در محيط هايي صورت گرفته است که جو رقابت در آن محيط ها بالاتر بوده است. به عقيده اين افراد اگر J. K. Rowling کتاب Harry Potter and the Half-Blood Prince را بدون وجود کپي رايت به فروش مي رساند، مسلماً سود کمتري عايد وي مي شد با اين حال همچنان جايگاه وي به عنوان اولين نويسنده يک اثر ارزشمند محفوظ مي ماند و هيچيک از نويسندگان پس از وي در صورت کپي برداري از کتاب نمي توانستند محبوبيت وي را کسب کنند. در نهايت نويسندگان اينگونه نتيجه گيري مي کنند که intellectual monopoly علت ايجاد يک نوآوري نيست بلکه يک نتيجه ناخوشايند آن مي باشد.

شرکت نوکيا بيش از 12000 و شرکت مايکروسافت 1000 پتنت در سال دارند. ثبت اين تعداد پتنت مستلزم صرف وقت و هزينه بالايي است که بايد صرف ايده هاي خلاقانه و اقزايش کارايي توليد شود که سود اين فعاليتها نصيب مشتريان نيز مي گردد. بسياري از پتنتهايي که توسط شرکتهاي بزرگ ثبت مي شوند در واقع پتنتهاي دفاعي هستند که مانع از ورود رقباي جديد شده و در واقع آنها را در انبوهي از پتنتهاي شرکتهاي بزرگ غرق نمايد. بر اين اساس به عقيده نويسندگان اين کتاب پتنت در دنياي امروز به عنوان وسيله اي در راستاي کاهش رقابت و خلاقيت بوده و در عمل تاثيري در ايجاد انگيزه در ساير دانشمندان در راستاي پيشنهاد ايده هاي خلاقانه ندارد.
در نهايت بايد اين نکته را خاطر نشان کرد که اگرچه در حال حاضر مباحثات فراواني در زمينه پتنت و منافع و مضرات آن وجود دارد، ثبت پتنت همچنان به عنوان مهمترين راه جلوگيري از کپي برداري يک محصول تلقي مي گردد. علاوه بر اين، با در نظر گرفتن اين نکته که ثبت پتنت محدود به ايده هاي نو و معمولاً کاربردي است، تعداد پتنت ثبت شده به عنوان يکي از شاخصه هاي مهم ارزيابي افراد و کشورها در توليد علم محسوب مي گردد. بنابراين سرمايه گذاري در اين حيطه و تلاش در راستاي نهادينه ساختن آن از عواملي است که مي تواند جايگاه فرد و جامعه را در جوامع علمي و اقتصادي ارتقا بخشد.

*پزشک.عضو کميته پژوهشهاي دانشجويان دانشگاه علوم پزشکي اصفهان