رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان  نعیمه سادات حسینی*

رتبه‌بندی آکادمیک دانشگاه‌های جهان بر اساس پارامترهای مختلفی انجام می‌گیرد. از جملهٔ این شاخص‌ها می‌توان به آمارهای تجربی، برآوردهای مربوط به مدرسین و اساتید، بورسیه‌ها، دانشجویان، داوطلبین ورود به دانشگاه و برخی دیگر اشاره کرد. برخی از رتبه‌بندی‌ها هم هستند که بر اساس نحوهٔ پذیرش و ورود دانشجویان به دانشگاه صورت می‌گیرد. رتبه‌بندی ممکن است از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد.
رتبه‌بندی‌های بین‌المللی توسط موسسات محلی
از رتبه‌بندی‌های مهم آموزشی دانشگاه‌های جهان، رتبه‌بندی SJTU است که توسط دانشگاه شانگهای جیا تانگ صورت گرفته است. میزان پارامترهای موثر در این رتبه‌بندی بیشتر در حوزهٔ علوم طبیعی قرار دارند و عبارتند از تعداد مقالات منتشر شده در مجلات نیچر و ساینس (که هر دو در حوزهٔ علوم طبیعی فعالیت می‌کنند)، تعداد برندگان جایزه نوبل (که بیشتر به علوم فیزیک تعلق می‌گیرد) و جایزه فیلدز (در حوزهٔ ریاضیات).
نشریهٔ آموزش عالی تایمز لندن یک نشریهٔ واقع در انگلستان و مربوط به آموزش عالی با همکاری موسسه Quacquarelli Symonds، هر ساله لیستی از ۲۰۰ دانشگاه برتر دنیا را با عنوان THES - QS World University Rankings منتشر می‌کند.
نشریهٔ نیوزویک آمریکا رتبه‌بندی ۱۰۰ دانشگاه اول دنیا را به کمک معیارهای دو رتبه‌بندی دیگر (تایمز و شانگهای) و یک معیار جدید که تعداد کتاب‌ها و مجلات کتابخانه‌ها بود ارائه می کند.
رتبه‌بندی وبومتریک دانشگاه‌های دنیا توسط آزمایشگاه سایبرمتریک (CINDOC) -واحدی از انجمن ملی تحقیقات اسپانیا (CSIC)- تهیه شده‌است. شاخص‌های وبومتریک به این دلیل بوجود آمده‌اند که میزان توجه موسسات را به نشر اینترنتی نشان دهد. یکی از روش‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها بر اساس وبومتریک، روش فاکتور جی (G-factor) است که تعداد پیوندهای وب‌سایت یک دانشگاه را در میان وب‌سایت دیگر دانشگاه‌ها محاسبه می‌کند.
در مقایسه با رتبه‌بندی آموزشی دانشگاه‌های دنیا، رتبه بندی حرفه ای دانشگاه های دنیا نخست در سال ۲۰۰۷ توسط مدرسه عالی ملی معدن پاریس بنیان گذاشته شد که به اندازه‌گیری کارایی هر دانشگاه در اصول حرفه‌ای می‌پردازد. شاخص اصلی این رتبه‌بندی تعداد مدیران اجرایی ارشد در میان ۵۰۰ شرکت مطرح دنیاست (از لحظ سودآوری) که بر اساس دانشگاهی که آنان درس خوانده‌اند محاسبه می‌شود.
رتبه‌بندی عملکرد مقالات علمی دانشگاه‌ها یک رتبه‌بندی بر اساس روش کتاب‌سنجی است که توسط انجمن ارزیابی و ارتقادهی آموزش عالی تایوان صورت گرفته‌است.
یک رتبه‌بندی دیگر توسط مرکز تحقیقات ارزیابی علم چین در دانشگاه ووهان است. این رتبه‌بندی بر اساس شاخص‌های علوم پایه بدست آمده‌است.
نظام ارزشيابي سازمان كنفرانس اسلامي براي دانشگاههاي جهان
در نشست وزرای علوم کشور های OIC در سال 2006 کویت در مورد روش ها و متد های رتبه بندی بحث شده و به پیشنهاد وزیر علوم، تحقیقات و فن آوری جمهوری اسلامی ایران کمیته ای تشکیل شد که وظیفه آن مطالعه روش های مختلف موجود رتبه بندی در دنیا و تدوین روشی برای رتبه بندی دانشگاه کشور های OIC تعریف گردید و ایران مسئول برگزاری جلسات این کمیته شد.
سپس این کمیته در ماه دوم سال 2007 تهران با تشکیل سه جلسه در خصوص روش های انجام رتبه بندی بحث کرده و پیش نویس آن تهیه گردید که در اردیبهشت 1386 و با حضور نمایندگانی از 54 کشور اسلامی در تهران این مستند نهایی گردید. همچنین در این نشست، پیشنهادهایی از طرف ایران مطرح شد و هدف پیشنهادها، تغییر شاخص ها به گونه ای بود که در نتیجه نهایی تعداد بیشتری از دانشگاه های ایران حضور داشته باشند. سند تهران در اجلاس وزرای جهان اسلام در اسلام آباد پاکستان به تصویب وزرا رسید.
در نشست فوریه 2008 موسسه پژوهش  و برنامه ریزی آموزش عالی به عنوان نهاد رتبه بند دانشگاه های جهان اسلام معرفی گردید.

اهداف رتبه بندی
•  ارزیابی دانشگاه های OIC با یکدیگر
•  برآورد فاصله میان دانشگاه های OIC و دانشگاه های جهان
•  افزایش رقابت در میان دانشگاه های OIC
•  ارزیابی برتری دانشگاه ها در زمینه علمی
•  مشخص کردن بهترین شیوه آموزشی
•  ایجاد انگیزه نسبت به سیاست گذاری در زمینه علم و پژوهش در عرصه ملی
•  مشارکت همگانی برای افزایش ارتباطات علمی و ایجاد شبکه پژوهشی گسترده تر در عرصه ملی و بین المللی

مراکز تحت پوشش
•  دانشگاه هایی که عضو OIC هستند
•  دانشگاه هایی که در طی سال های 2001 تا 2006 در مجلات تحت پوشش موسسه اطلاعات علمی  (ISI)مقاله منتشر کرده اند: (Science Citations Index (SCI) ،Science Citations Index Expanded (SCI-EXPANDED) ،Social Science Citation Index (SSCI)
•  49 دانشگاه از میان 57 کشور عضو
  داده ای از دانشگاه های افغانستان، کومور، جیبوتی، گینه، گینه بیسائو، ساحل عاج، مالدیو و نیجریه در دسترس نیست. که یا به علت نداشتن اطلاعات لازم در مورد دانشگاه های آنهاست و یا مقاله چاپ شده ندارند.
•  323 دانشگاه از میان 1799 دانشکده برای رتبه بندی تک فاکتوری.
•  85 دانشگاه از 323 دانشگاه برای رتبه بندی بر اساس اندکس مرکب.

جمع آوری داده ها
•  ISI
  - تعداد مقالات بر اساس دانشگاه ها و کشور ها
  - دفعات استناد بر اساس دانشگاه ها و کشور ها

•  مرکز آماری، اقتصادی و اجتماعی پژوهش و آموزش کشورهای اسلامی (Statistical Economic an Social Research and Training Center for Islamic countries (SESRTCIC  
 - جستجوی وب
 - لیست دانشگاه های بر اساس کشور
 - تعداد اعضای دانشکده
 - هر داده دیگری جز این از بانک اطلاعاتی مرکزو یا بر اساس محاسبات OIC است.
داده ها باید به صورت بین المللی قابل مقایسه بوده، عینی و کمی باشد و بتوان صحت آنها را بررسی کرد.

I. رتبه بندی تک فاکتوری دانشگاه ها:
این طریق رتبه بندی به دو صورت انجام میگیرد:
•  بر اساس تعداد مقالات: دانشگاه ها بر اساس تعداد مقالاتی که در طی سالهای RkY1 - RkY2 چاپ کرده اند رتبه بندی می شوند
•  رتبه بندی بر اساس تعداد استناد به مقاله (Citations per Article - CpA)
 

II.  رتبه بندی بر اساس اندکس مرکب
برای رتبه بندی دانشگاه ها از 5 معیار کلی پژوهشی، آموزشی، وجهه بین المللی، امکانات و فعالیت های اجتماعی- اقتصادی استفاده می شود. این معیار ها دارای شاخص هایی هستند که هر یک از آنها دارای ارزش و وزن مخصوص به خود می باشد که بعدا به تفصیل بحث خواهد شد. با محاسبه این شاخص ها از اطلاعات خام دریافت شده، اعمال وزن ها و محاسبه مجموع آنها طبق فرمول هایی، وضعیت دانشگاه ها از نظر رتبه بندی معلوم می گردد. در شکل نمای کلی شاخص ها و وزن هر یک نمایش داده شده است.

شرح معیارها

 نکات عمومی
•  همانگونه که گفته شد، طبق استانداردهای بین المللی، تنها مجلات دسته بندی شده توسط موسسه اطلاعات علمی (ISI) و مجلد توسط Science Citation Index  و Social Sciences Citation Index  در شمارش مجلات چاپ و ارجاع داده شده، مورد استفاده قرار می گیرند.
برای هر مقاله چاپ شده، موسسه اعتبارات زیر را دریافت می دارد:
•  برای شمارشگر نشریات: اعتباری معادل سهم آن مقاله
•  برای شمارشگر استنادها: اعتباری معادل سهم مقاله برای هر ارجاع
سهم موسسه برای مقالاتی که بیش از یک مولف دارند، معادل نسبت تعداد مولفین وابسته به موسسه به تعداد کل مولفین می باشد.
•  عضو هیات علمی کسی است که در موسسه موردنظر، فعالیت آموزشی یا پژوهشی داشته، بصورت تمام وقت، پاره وقت یا قراردادی ( پایه قرارداد بیش از یک نیمسال) در موسسه مشغول فعالیت باشد.  امتیاز هرترم برای یک استاد 1/2 است.
•  در همه موارد زیر، منظور از RKY  سال رتبه بندی است.
•  برای دسترسی به فرمول شاخص ها، می توانید به وبسایت موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی مراجعه کرده و فایل آن را از اینجا دریافت نمایید.

الف: معیارهای پژوهشی
شاخص های مربوط به این معیار، میزان موفقیت دانشگاه در " تولید دانش" را ارزیابی می کند؛
به دلیل نوسان تولیدات پژوهشی از سالی به سال دیگر، جهت تعدیل این نوسانات، برای محاسبه شاخصهای A1 تا A6 دوره های 3 ساله در نظر گرفته می شود.
i. شاخص A1:
هدف این شاخص، ارزیابی کیفیت پژوهشهای انجام شده در مقایسه با میانگین کیفیت تحقیقات در جهان می باشد. در سطح بین المللی پذیرفته شده است که کیفیت یک مقاله منتشر شده از طریق تعداد ارجاعات و استنادات آن قابل ارزیابی است.
ii. شاخص A2:
هدف این شاخص، اندازه گیری کارآیی پژوهشی اعضای هیات علمی در دوره معین است.
iii. شاخص A3 :
هدف این شاخص اندازه گیری حجم تولیدات پژوهشی اعضای هیات علمی است. مشابه شاخص A2، ما باید دوره های 3 ساله را درنظر بگیریم.
iv. شاخص A4:
این شاخص میزان پیشرفت در آنچه مربوط به کیفیت تحقیقات انجام شده در سالهای اخیر است را اندازه گیری می کند.
v. شاخص A5:
این شاخص میزان پیشرفت در آنچه مربوط به کارایی تحقیقات اعضای هیات علمی است را در دوره 3 ساله اندازه گیری می کند.
vi.  شاخص A6:
در اینجا هم شمارش اعتبار بصورت کسری است. اگر موسسه ای در یک جایزه با موسسات دیگری سهیم باشد، تنهای کسری از اعتبار که سهم موسسه است، برای آن موسسه درنظر گرفته می شود.

‌ب: معیارهای آموزشی
شاخصهای مربوط به این معیار، میزان دستیابی دانشگاهها به "نگهداری و انتشار دانش "، دومین ماموریت از دو هدف مهم دانشگاه را ارزیابی می کند.
i. شاخص B1:
این شاخص درصد حضور اعضای هیات علمی برجسته را منعکس می کند. برای اینکه یک عضو هیات علمی کنونی/ پیشین که برای موسسه اعتباری در حوزه این معیار کسب کند، باید جایزه ای در زمان وابستگی به این موسسه یا قبل از آن، دریافت کرده باشد. اعتبار بدست آمده برای موسسه توسط اعضای هیات علمی کنونی/پیشین بستگی به مدت زمان سپری شده بعد از ترک موسسه دارد. جوایزی که در این شاخص در نظر گرفته می شود شامل جوایز بین المللی و جوایز OIC مانند Nobel prize، KHARAZMI, RAZI, ISESCO, TWAS و سایر جوایز بین المللی می باشد. کمیته OIC در مورد معتبر بودن سایر جوایز بین المللی تصمیم گیری خواهد نمود.
ii. شاخص B2
این شاخص نیز درصد حضور برجسته اعضای هیات علمی را منعکس می کند. از آنجایی که تعداد پژوهشگران پراستناد تابع ISI در کشورهای جهان اسلام خیلی کم است، تصمیم گرفته شد، یک استاندارد OIC برای پژوهشگران پراستناد در نظر گرفته شود. در نتیجه شاخص B2  به دو شاخص تبدیل شد:
• شاخص B2a که به پژوهشگران پر استناد طبق استاندارد ISI با وزن 3 از 8، اشاره می کند.
• شاخص B2b که به پژوهشگران پر استناد طبق استاندارد OIC با وزن 5 از 8، اشاره می کند.
 از آنجایی که تعداد اندکی پژوهشگر پراستناد وابسته به دانشگاه در حوزه OIC وجود دارد، وزن و محدودیت دوره زمانی سپری شده، در این شاخص لحاظ نمی شود. برای یک موسسه کافی است که برای دریافت اعتبار کامل، یک عضو هیات علمی پراستناد میهمان داشته باشد.
iii. شاخص  B3:
این شاخص کیفیت آکادمیک اعضای هیات علمی را ارزیابی می کند.
iv. شاخص  B4:
این شاخص کیفیت آموزش ارائه شده به دانشجویان پیشین را ارزیابی می کند. جوایزی که در این شاخص مورد نظر هستند، مشابه شاخص B1 می باشد.
v. شاخص B5:
این شاخص نیز کیفیت آموزش ارائه شده به دانشجویان پیشین را ارزیابی می کند. در اینجا نیز، ما باید پژوهشگر HiCi  را علاوه بر استاندارد ISI، طبق استاندارد OIC نیز در نظر بگیریم. شاخص B5 به دو شاخص تبدیل می شود.
•  شاخص B5a به استاندارد ISI با وزن 1 از 3 اشاره می کند.
•  شاخص B5a به استاندارد OIC با وزن 2 از 3 اشاره می کند.
vi. شاخصB6
این شاخص، یک شاخص استاندارد برای ارزیابی کیفیت آموزش است.
vii. شاخص  B7:
هدف این شاخص اندازه گیری تلاش انجام شده توسط موسسه جهت ترقی دانشجویان تحصیلات تکمیلی می باشد.
viii. شاخص B8:
در این شاخص وزنی که برای دانشجویان دکترا اعمال می شود، بیش از وزن اعمال شده برای دانشجویان کارشناسی ارشد است.
ix. شاخصB9 
این شاخص کیفیت آموزش را ارزیابی می کند. المپیادهای مورد نظر این شاخص، المپیادهای بین المللی یا المپیادهایی هستند که در سطح وسیعی انجام می شوند. تنها المپیادهای پیش از سال RkY مورد نظر است و هر دانشجو بر اساس رتبه کسب نموده در المپیاد و مدت زمان سپری شده از المپیاد، امتیازی برای موسسه به همراه دارد.

‌ج. وجهه بین المللی
توافق شد وجود موارد زیر برای دانشگاه امتیاز محسوب شود: اساتید و دانشجویان بین المللی، اعضای هیات علمی که مدرک دکترای خود را از خارج از کشور خود دریافت کرده باشند و مشارکت در تعاملات بین المللی.

• در شاخص  C1 منظور از عضو هیات علمی بین المللی، فردی است که وابسته به دانشگاه بوده و متعلق به یکی از دو طبقه بندی زیر باشد:
  - فردی که دارای تابعیت خارجی بوده و حداقل به مدت یک نیمسال به طور تمام وقت در دانشگاه بوده باشد.
  - فردی غیر خارجی که حداقل به مدت یک نیمسال به طور تمام وقت در دانشگاه بوده ولیکن وابسته به دانشگاهی در خارج از کشور باشد.
• در شاخص  C3 منظور از اعضای هیات علمی داخلی، افرادی است که در تعریف عضو هیات علمی بین المللی که در شاخص C1 مطرح شد، نمی گنجند.
• در شاخص C4 منظور از کارگاه و کنفرانس بین المللی، کارگاه یا کنفرانسی است که توسط دانشگاه سازماندهی شده باشد و حداقل 5 شرکت کننده از دانشگاههای خارجی در آن شرکت داشته باشند.
•  درشاخص C5 هدف اندازه گیری کثرت تعاملات برنامه های بین المللی، هم از نظر کیفی و هم از نظر کمی، می باشد.

‌د. تسهیلات (امکانات)
به دلیل گستردگی تعریف"امکانات" که محدوده ای از کتابخانه تا آزمایشگاه و خدمات مختلف به دانشجویان را دربرگرفته و درنتیجه تعیین کمیت بسیاری از آنها، نشدنی و یا دشوار است. لذا در این مقایسه تنها شاخصهای قابل شمارش درنظرگرفته می شود.
•  در شاخص D1 نسخه های مختلف از یک عنوان کتاب نیز جداگانه شمارش می شوند.
•  در شاخص D2  آن مجله/نشریه بایستی در لیست "world class" مجلات ISI وجود داشته و کپی چاپ شده یا دیجیتال مجموعه کامل مجلات باید برای حداقل 3 سال موجود باشد.
•  برای شاخص D3، منظور از موسسه/ مرکز تحقیقاتی، موجودیتی است که برای تحقیق و پژوهش اختصاص یافته باشد.
 
‌ه. فعالیت های اجتماعی– اقتصادی
در این بخش معیارهای اجتماعی و اقتصادی دانشگاهها مورد بررسی و ارزیابی قرارمی گیرند.
•  در شاخص E2 منظور از دوره های بازآموزی، دوره های آموزشی مجازی یا حضوری با طول دوره حداقل دوهفته می باشد.
•  شاخص E3 بر بررسی دوره های کارآفرینی نظردارد. هدف این دوره ها، آموزش نحوه تاسیس یک شرکت، نحوه مدیریت آن و ... به دانشجویان است.
•  مراکز رشد و شرکتهای  spin-off در نظر گرفته شده در شاخص E4، نقش مهمی در تجاری سازی نتیجه تحقیقات اعضای هیات علمی / فارغ التحصیلان دارند.

چالش های امروز و آینده
اولین موضوع با اهمیت، تهیه لیست نهایی از "دانشگاه" هاست که بین آنها و هر موسسه آکادمیک دیگر افتراق دهد.
ثانیا عدم داشتن داده های کافی در باره اعضای هیئت علمی دانشگاه ها، باعث شده که تنها 84 دانشگاه از 322  دانشگاه موجود بررسی شوند.
استفاده یک دانشگاه از نام های مختلف، مخفف و یا سرنام ها برای بیان وابستگی نویسندگان باعث می شود که در جستجویی که در بانک اطلاعاتی ISI انجام می شود، با خطا همراه باشد.
برای از بین بردن مشکلات، تدابیری اندیشیده شده است: به منظور جمع آوری داده های دانشگاه ها بر اساس آخرین شیوه رتبه بندی، 2 پرسشنامه تهیه شده است و از موسسات و دانشگاه های عضو خواسته شده که برای شرکت در رتبه بندی، اطلاعات لازم را از طریق پر کردن پرسشنامه در اختیار OIC قرار دهند. فرم پرسشنامه و اطلاعات مورد نیاز دیگر را در این لینک می توانید پیدا کنید.

*دانشجوی پزشکی. عضو کمیته پژوهشهای دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی اصفهان