علم‌سنجي، شاخصها، کاربردها و چالشها  پيام کبيری* This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it

مقدمه
توسعه پايدار در هر کشور مبتنی بر دانش صورت میگيرد . به عبارت ديگر دانش زيرساخت اصلي توسعه و سازندگي است. از اين رو شناخت و ارزيابي فعاليت‌هاي علمی براي برنامه‌ريزي و سياستگزاري پژوهشی ضروری مینمايد. امروزه برای هر موضوعی راهکار و شيوهایی برای اندازه گيری و ارزشيابی وجود دارد و برای علم نيز دانش اندازه گيری وجود دارد که به آن علم‌سنجي گويند. علم سنجي دانشی است که از روش‌هاي آماري و اندازه‌گيري براي تعيين معيارهاي رشد و توسعه علوم و تأثيرات آن در جوامع مختلف بشري استفاده ميکند. اين سنجش درساير موارد نيز مورد وجود دارد، مثل webometrics يا وب سنجی، informetrics يا اطلاع سنجی. درواقع علم سنجي حوزه‌اي ميان رشته‌اي است كه از نظر تاريخچه، مفاهيم و اهداف با علومي چون كتاب‌سنجي و اطلاع سنجي  ارتباط نزديكی دارد. هر سه اين علوم مبتنی بر دانش و روش‌هاي اندازه‌گيرياند و  تنها دامنه و كاربرد آنها با يكديگر متفاوت است. بطوري كه مي‌توان اين سه مقوله را مكمل يكديگر خواند. درواقع علم‌سنجي متر اندازه گير علم است، دانشی که به اندازه گيری برونداد پژوهشی افراد، گروههای آموزشی، دانشکده ها، دانشگاهها و کشورها می پردازد. البته برونداد پژوهشی الزاما مقاله نيست، حق ثبت اختراع، تغييرات در نظام سلامت مبتنی بر نتايج طرحهای تحقيقاتی و ساير موارد مانند کتاب و پايان نامه نيز از مجموعه بروندادهای پژوهشی قلمداد میشوند.
تاريخچه علم‌سنجي به کشور شوروي سابق برمیگردد. اولين باركشورهاي اروپاي شرقي به ويژه مجارستان از اين روش براي اندازه‌گيري كمي علوم در سطح ملي و بين‌المللي، دولتي و خصوصي استفاده كردند. اصطلاح كتاب سنجي اولين بار در سال 1969 ميلادي توسط پريچارد  به كار برده شد. تا پيش از اين تاريخ از اين علم اغلب تحت عنوان كتاب‌شناسي آماري ياد می شد. كتاب‌سنجي يا Bibliometrics از تركيب دو واژه bibio به معناي كتاب و metrics به معناي سنجش و اندازه‌گيري شكل گرفته است. پريچارد اين اصطلاح را چنين توصيف مي‌كند: " كاربرد روش‌هاي رياضي و آماري در بررسي و استفاده از كتب و ديگر مواد مكتوب و مضبوط كتابخانه‌اي".
گرچه علم‌سنجي از روشهای کمّی تحليل علم بعنوان يک فرآيند اطلاعاتی استفاده میکند ولی ارزيابي‌هاي كيفي پژوهش‌هاي انجام شده همچنان از جايگاه ويژه خود برخوردارند. البته بايستی به اين نکته توجه داشت که گرچه علم سنجي با كليه جنبه‌هاي كمي علوم و تحقيقات علمي سروكار دارد اما ارزش كمي هميشه برپايه تجزيه و تحليل كيفي استوار است.

شاخص‌هاي علم‌سنجي
اساس اندازه گيری ها در علم‌سنجي مبتنی بر اطلاعات شناختی و يا هويتی مقالات شامل عنوان مقالات، نويسندگان، منابع و استنادات صورت گرفته است. متداول ترين شاخص، شمارش مقالات است و بعدازآن تعداد استنادات انجام شده به هرمقاله شاخص بعدی است که شاخصهای زيادی مبتنی برآن ايجاد شده اند مثل نسبت ارجاع به مقاله و نسبت ارجاع به تعداد عضوهيات علمی. شاخص اثرگذاري (Impact Factor) نيز از ديگر شاخص‌هاي مهم علم‌سنجي است كه درواقع عبارت است از متوسط تعداد استنادات به تعداد مقالات منتشرشده دريک مجله در يک بازه زمانی خاص. برخی شاخصهای جديد هم امروزه معرفی شدهاند که کاربری چندگانهای دارند، مانند شاخص هيرش يا H-Index که هم برای محققين، هم برای دانشگاهها و هم برای کشورها و مجلات قابل محاسبه است. البته دراين مورد شاخصهای جديدتری هم وجود دارد مثل Eigen factor.

کاربردهای علم‌سنجي
امروزه علم‌سنجي در حيطه های مختلفی مورد استفاده قرار میگيرد. برخی موارد استفاده از اين دانش و شاخصهای آن عبارتند از:
1- اندازه گيری و بررسی برونداد علمی افراد، دانشگاهها و کشورها
2- ارزشيابی و رتبهبندی دانشگاهها
3- تخصيص گرانت های پژوهشی
4- سياستگذاری پژوهشی و تخصيص منابع
5- تهيه منابع و مجموعهسازی در کتابخانه ها
6- بررسی تاريخچه و جامعه شناسی علم
7- مديريت و کاربری دانش و اطلاعات

علم‌سنجي در ايران
درکشور ماهم مدتی علم‌سنجي به عنوان يک ابزار مورد استفاده قرار گرفته و به اصطلاح مد شده است. برخی از دانشگاه ها نسبت به ايجاد واحدی به نام علم‌سنجي و پايش علمی همت گمارده و در برخی از مراکز سياستگزاری مانند مركز تحقيقات سياست‌هاي علمي كشور نيز چنين گروهی تاسيس گرديده است. درحال حاضر در وزارت علوم، و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دفاتری به اين نام مشغول فعاليت هستند. البته شايد درکشور ما بيشتر دچار مقاله سنجی يا بهتر بگويم مسابقه مقاله شماری شده ايم تا علم‌سنجي. زمانی هم که از آن به عنوان شاخص در مسابقه مقاله شماری استفاده نمی کنيم، به عنوان شاخصی برای عالم‌سنجي از آن بهره برداری میکنيم. شايد بهتر باشد کمی از مسابقه مقاله شماری خارج شده و به مفهوم علم‌سنجي و خصوصا کاربرد آن در ارزيابی ها با هدف ارتقای کيفی توليدات علمی خود بپردازيم. دراين شماره ضمن معرفی مفاهيم علم سنجی، به برخی از کاربردهای آن به خصوص در حيطه رتبه بندیهای دانشگاهها و ارزيابی توليدات علمی میپردازيم.

*دکتر پيام کبيری. پزشک و اپيدميولوژيست. رئيس مرکز علم‌سنجي و پايش علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان