ارزيابي برون داد پژوهشي افراد  کيانوش کيهانيان* This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it

علم سنجي علم ارزيابي و اندازه گيري فعاليت هاي علمي است. اين روش ابتدا در روسيه و سپس در اروپاي شرقي به ويژه مجارستان به کار گرفته شد. واژه علم سنجي اولين بار توسط دوبروف وکارنوا به کار رفت که آن را به عنوان "اندازه گيري فرايند انفورماتيک" تعريف کردند. کاربرد اساسي آن در سياست گزاري و برنامه ريزي در سطح خرد و کلان براي فعاليت هاي علمي است به گونه اي که بتوان براي رسيدن به استانداردهاي جهاني چشم انداز و مسيري معين کرد. از ديگر اهداف آن مي توان به تشويق بيشتر دانشمندان براي فعاليت بيشتر و اثرگذارتر، حمايت از نوآوران، ايجاد رقابت سالم بين دانشمندان، تقسيم عادلانه امکانات پژوهشي و ارزيابي صحيح و رتبه بندي پژوهشگران، دانشگاهها و موسسات پژوهشي است. به علاوه بدين طريق امکان انتخاب محل تحصيل با توجه به رتبه بندي تفکيکي دانشگاهها بر حسب رشته، محل پژوهش و انتخاب مجله مناسب براي چاپ مقاله نيز ميسر مي شود.
شاخص هاي علم سنجي را اين گونه تعريف مي کنند: "آماره هايي که جنبه هاي کميت پذير توليد، نشر و کاربرد علم و تکنولوژي را اندازه مي گيرند". در اين راستا شاخص هايي براي چهار حيطه اصلي مولفان، انتشارات علمي، مراجع و ارجاعات مورد بررسي قرار ميگيرد. اين متغيرها به صورت جداگانه يا ترکيبي، در قالب شاخص هاي خاص ارزيابي مي شوند. سه  متغير مولف، انتشار و ارجاع در شاخص هاي متعددي به کار گرفته مي شوند. به خصوص نسبت ارجاع به مولف، ارجاع به انتشار و انتشار به مولف کاربرد بيشتري دارند.

در کشور ما تا سال 1375 معيار دقيقي براي ارزشيابي پژوهشگران وجود نداشت. اولين بار دانشگاه تهران اقدام به استفاده از شاخص هاي ISI براي بررسي فعاليت هاي پژوهشي استادان و محققان خود کرد و سپس اين شاخص ها در کنار معيارهاي ديگري مانند ثبت اختراع، تاليف کتاب، جوائز بين المللي و ... به آيين نامه ارتقاء اساتيد  راه يافت. عامل تاثير ((Impact Factor بيش از ساير شاخص ها با اقبال مسئولين مواجه شد و در دوره اي نسبتا طولاني جهت ارزش گذاري بر مقاله هاي منتشر شده استفاده مي شود. اين امر جنبه هاي مثبت و منفي بسياري داشته که درمورد آن سخن فراوان رفته و خارج از حوصله اين مجال است.
در اين نوشته بر آنيم که به شاخص هايي بپردازيم که نتيجه فعاليت محققين را ارزش گذاري مي کنند. مشهورترين آنها شاخص H-Index) H) است که توسط "هرش" (J E Hirsch) در سال 2005 پيشنهاد شد. شاخص اچ محققي برابر h است که h مقاله از مجموع Np مقاله وي حداقل h ارجاع و ديگر مقالاتش حداکثر h ارجاع داشته باشند. مثلا اگر شاخص اچ پژوهشگري 10 باشد، بدين معناست که 10 عدد از مقالات وي حداقل 10 ارجاع دريافت کرده است. هرش معتقد است اگر دو محقق با شاخص اچ متفاوت، زمان فعاليت علمي مشابه و تعداد مقالات و تعداد کل ارجاعات يکساني داشته باشند، فردي که شاخص اچ بالاتري دارد در آن رشته تاثيرگذارتر است.
جالب آنکه هرش سپس فرمول خطي ساده اي را معرفي مي کند که رابطه بين شاخص h و مدت زمان فعاليت علمي محقق را با شيب خطي m بيان مي کند: h≈mn
متغير n فاصله زماني بين چاپ اولين مقاله داراي ارجاع فرد تا حال حاضر يا هر زمان دلخواه ديگر است. نسبت h به n (پارامتر m) معيار مناسبي خواهد بود براي مقايسه محققان با طول فعاليت علمي متفاوت. با استفاده از اين معيار هرش مقايسه اي بين دانشمندان فيزيک تا سال 2005 انجام داد که نتيجه آن به شرح زير است:

• فردي با m=1 (مثلا شاخص h برابر 15 بعد از 15 سال فعاليت علمي) مححققي موفق در رشته علمي خود است.
• فردي با m=2 (مثلا شاخص h برابر 30 بعد از 15 سال فعاليت علمي) مححققي برجسته است و به احتمال زياد در يک مرکز علمي معتبر فعاليت ميکند.
• فردي با m=3 (مثلا شاخص h برابر 45 بعد از 15 سال فعاليت علمي) مححققي استثنايي به شمار مي رود و در رشته خود بسيار تاثيرگذار است.

اين نکته قابل توجه است که وي در اين مطالعه عنوان کرد: اعضاي هيئت علمي فيزيک با h=21 مي توانند درجه دانشياري دريافت کنند و اعضاي هيئت علمي با h=18 مستحق درجه استادياري هستند. طبق براورد او متوسط شاخص h براي دريافت کنندگان جايزه نوبل فيزيک در طي 20 سال گذشته برابر 35 بوده است.
بديهي است در رشته هاي مختلف علمي در نتيجه سرعت متفاوت پيشرفت علم، متوسط شاخص h متفاوت است. براي مثال بالاترين مقدار اين شاخص در پزشکي و علوم زيستي 191 و در فيزيک 135 بوده است. جدول 1 نام محققين ايراني با بالاترين شاخص هاي h را نشان مي دهد. توجه کنيد که حوزه علمي همه آنان شيمي مي باشد. جدول 2 نام دانشگاههايي است که بالاترين شاخص هاي h را داشته اند.

جدول 1: محققين ايراني با بالاترين شاخص هاي h

جدول 2: دانشگاههايي که بالاترين شاخص هاي h را دارند.

شاخص ديگري توسط باتيستا پيشنهاد شد کهh₁ نام دارد. او معتقد است که شاخص h تحت تاثير خود ارجاعي و تعداد نويسندگان مقاله قرار مي گيرد. براي کاستن از اين اثر وي مجذور شاخص h را بر متوسط تعداد نويسندگان مقالات يک فرد تقسيم ميکند که حاصل آن شاخص h₁ نام دارد.

بانکز در سال 2006 در يک استفاده هوشمندانه از فرمول هرش، شاخص h-b را معرفي کرد که مي توان به وسيله آن موضوعات داغ و بحث انگيز يک رشته را شناسايي کرد. کاري که در غير اين صورت با توجه به حجم گسترده مطالب کار ساده اي نيست. روش تعيين اين شاخص دقيقا مانند شاخص h است و در تعيين آن مقالات و ارجاعات مربوط به آن موضوع داغ مد نظر قرار ميگيرد. حتي فرمول h=mn را نيز مي توان با جايگزين کردن h  با h-b به کار برد که در آن n مدت زمان گذشته از انتشار اولين مقاله در مورد موضوع مورد بحث است.
اما استفاده از شاخص h مشکلاتي نيز در پي دارد. در صورت استفاده صرف از اين معيار، بيم آن ميرود که ارجاع به خود يا همکاران به خصوص در مجلات داراي عامل تاثير کم افزايش يابد. بنابراين همانگونه که هرش نيز اذعان کرده بود چندين معيار علم سنجي بايد در کنار هم براي ارزيابي محققان به کار روند. از ديگر مشکلات اين شاخص به متغير بودن آن براي حوزه هاي مختلف علمي و حتي بر حسب نوع مقالات اشاره کرد، چرا که مقالات مروري طبعا ميزان ارجاع کمتري دارند.  به علاوه گروهي معتقدند که جنسيت نويسنده در ميزان اين شاخص اثر دارد چنانکه زنان تعداد ارجاعات کمتري نسبت به مردان دريافت مي کنند.
در آخر گر چه شاخص h نسبت به ديگرر شاخص ها مشکلات کمتري داشته و هم اکنون در ميان متخصصين علم سنجي با اقبال خوبي روبرو شده است، در نقد آن همين بس که دانشمنداني مانند انيشتين وجود دارند با توليد علمي کم و با ارجاعات محدود (شاخص h بين 4 تا 5) که تاثير عميقي بر علم داشته اند.

*پزشک. عضو کميته پژوهشهاي دانشجويان دانشگاه علوم پزشکي اصفهان