اثباتي بر يک ادعا / ليلا مقدس*

سرگذشتي که در ادامه مي آيد مربوط به اولين بانويي است که موفق به دريافت جايزه نوبل شد. وي تنها کسي بود که موفق به دريافت دو جايزه نوبل گرديد. مادام کوري جسورانه در دنياي مردانه علم قدم گذاشت و مرزهاي جاهلانه براي نيل به حقيقت را در هم شکست. وي در سال 1903 به همراه همسرش و هانري بکرل موفق به دريافت نوبل فيزيک شد و در سال 1911 جايزه نوبل شيمي را از آن خود کرد. شايان ذکر است که پس از ماري، 13 زن ديگر موفق به کسب جايزه نوبل شدند که البته به قول يکي از نويسندگان، با توجه به شرايط زنان اين سوال مطرح مي شود که چطور اين قدر زياد.
ماري فيزيکدان و شيمي دان برجسته اي بود که دانشمندان جهان را متوجه راديواکتيويته در طبيعت نمود و از اين راه، روزنه اميدي براي بيماران مبتلا به سرطان باز کرد. ماري نشان داد که علم و لذت فهميدن وکشف، ساحتي است که نبايد هيچ کس را به هيچ عنوان از ورود به آن منع کرد، چرا که خالق توانا راه همه را در مسير خليفه اللهي باز و بلکه هموار گذارده است.
بهتر آنست که زواياي زندگي پر فراز و نشيب اين دانشمند بزرگ را بدون هيچ گونه تفسير و تحليل شخصي به نظاره بنشينيم و درس زندگي در خور حال از آن برگيريم.
 ماريا اسکلودوفسکا در هفتم نوامبر 1867 در ورشو پايتخت لهستان ديده به جهان گشود. پدر و مادرش هردو معلم بودند و در ضمن هر دو از خانواده هايي  با تحصيلات بالا بودند. پدرش Vladislav ،معلم فيزيک و رياضي در دبيرستان و مادرش Bronislawa معلم موسيقي و مدير تمام وقت يک مدرسه خصوصي دختران بود. ماريا فرزند پنجم اين خانواده بود. خانواده وي  بسيار عاطفي و غير معمول و با عقايد محکم و قوي وشديدا ميهن پرست بودند. مادرش يک کاتوليک متعصب و معتقد بود.
 ماري کوري در مورد پدر و مادرش مي گويد:
" پدر و مادرم حرفه علمي و کاري خود را دربالاترين درجه مي پرستيدند."
خانواده ماري براي تحصيل دانش فرزندان دختر و پسر اهميت زيادي قايل بودند ( در آن زمان دولت اجازه ادامه تحصيل را به دختران نمي داد ) و از فرزندان خود انتظار داشتند همواره و در همه ابعاد درخشان باشند. آنها قبل از سنين مدرسه به کودکان خواندن را مي آموختند. بدين ترتيب ماري در سن چهار سالگي در برابر هيجان سرشار خانواده، شروع به خواندن کتابي کرد.
با توجه به مسايل سياسي آن زمان خانواده وي در فقر مالي به سر مي برند. روسيه وآلمان لهستان را بين خود تقسيم کرده بودند. لهستان عمدتا تحت اشغال و نفوذ روس ها بود. روس ها مي کوشيدند که فرهنگ و هويت لهستاني را از مردم بستانند. خانواده ماري عليرغم مشکلات عديده اصرار داشتند تا فرزندانشان در بهترين مراکز آموزشي تحصيل کنند و مدارج عالي علمي را تا مقاطع بالايي طي کنند. به همين خاطر ماري در بهترين مدارس خصوصي و عمومي زمان خود کسب دانش مي نمود و چند زبان مختلف، رياضيات، تاريخ و ساير علوم را به بهترين نحو آموخت و در خانه نيز از کمک هاي علمي پدر در فيزيک و رياضيات و نيز تاريخ سياسي بي بهره نبود.
در آن دوران ،کودکان در مدرسه در صورت صحبت کردن به زبان ملي خودشان تنبيه مي شدند. ماري جوان در آن شرايط خفقان، آموخت که بروز احساسات چقدر مي تواند خطرناک باشد.
کودکي ماريا غالبا تهي از شادي بود. پس از نفوذ روس ها پدر ميهن پرست ماري که عقايد سياسي محکمي داشت، مرتب از شغلي به شغل ديگر و از آپارتماني به آپارتمان کوچکتري جابجا مي شد و زندگي بر اين خانواده صميمي سخت مي گذشت. ماري در سن يازده سالگي خواهرش را بر اثر تيفوس و پس از چندي مادر خود را بر اثر توبرکلوز از دست داد و پس از آن به افسردگي عميقي فرو رفت.
ماري سعي مي کرد بر همه اين مشکلات غلبه کند و در دوران تحصيل همواره درخشان ترين دانش آموز کلاس بود. هنگام بازرسي بازرس دولتي روس همواره دانش آموز انتخابي براي مباحثه علمي بود. چون او از نفوذ روس ها بر هويت لهستاني بسيار دلگير بود، پس از آن مباحثات با روس ها هميشه هنگام صحبت در يک جمع عصبي مي شد. تلاش بي وقفه و سخت کوشي وي در کار کردن، آموختن و علم  ريشه در روياهاي وي براي استقلال کشورش داشت.
در سن پانزده سالگي در حالي که مانند خواهر و برادر بزرگترش در کلاس خود بهترين بود،  از دبيرستان فارغ التحصيل شد. به خواست پدر در سال 1883 يکسال تمام به لذت بردن از زندگي، ديدار بستگان و هر آنچه دوست مي داشت پرداخت. خود او در مورد اين يک سال مي گويد:
" تمام آنچه مي توانم بگويم اين است که شايد هرگز دوباره چنين لذتي در زندگي نداشته باشم."

پس از يک سال استراحت و لذت، ماري در سن نوزده سالگي به صورت معلم خصوصي و سپس پرستار خانه جهت تامين مالي خود و خواهرش شروع به کار کرد. دولت لهستان از ورود زنان به دانشگاه جلوگيري مي کرد. ماري و خواهرش برونيا قرار گذاشتند تا مدتي ماري ، خواهر را تامين مالي کند و برونيا به جهت تحصيل به پاريس برود و سپس بطور متقابل برونيا ماري را از نظر مالي تامين کند تا ماري در پاريس به تحصيل بپردازد.
ماري در تمام اوقات فراغت به مطالعه مي پرداخت. سرانجام وي در سال 1891 براي ادامه تحصيل به دانشگاه سوربن فرانسه هجرت کرد. در آنجا ابتدا در سال 1893 ليسانس فيزيک گرفت و پس از آن عليرغم مشکلات فراوان مالي موفق به اخذ ليسانس رياضي شد. او هر روز تا 10 شب در كتابخانه درس مي‌خواند، پس از آن به اتاق سرد كوچكش مي‌رفت و تا ساعت 2 يا 3 صبح مطالعه مي‌كرد.
بعد از 4 سال در سوربن در پي يافتن آزمايشگاهي براي انجام تحقيقات، ماري با Pierre Curie  آشنا شد و پس از مدتي، آنها در سال 1895 بدون حلقه و حتي تشريفات معمولي ازدواج، با يکديگر ازدواج کردند. پيراستاد تمام فيزيک و مسئول آزمايشگاه در دانشگاه فيزيک و شيمي صنعتي شهرداري بود و چهره علمي برجسته اي در زمان خود بود.
 در ابتداي زندگي مشترکشان، بستگان هزينه لازم براي خريد دو عدد دوچرخه، پيراهن و کلاه را به آنها دادند و زندگي اين زوج تحول گرا به همين سادگي آغاز شد. ماري در بسياري از کورس هاي دوچرخه سواري بر همسرش غالب مي شد! در سال 1896 ماري در امتحان معلمي مقام اول را کسب کرد و کمک هزينه اي جهت کار بر روي خواص مغناطيسي فولاد دريافت نمود.
 ماري زندگي را بدون امکاناتي مانند پرده و فرش اداره مي نمود. بيش از رسيدگي به خانه به باغچه ها و منظره بيرون از خانه اهميت مي داد و از گلها و درختان با دقت مراقبت مينمود. ماري و پير به جاي انجام برخي کارهاي بي ارزش اغلب از بستگان و دوستان خود ديدن مي کردند. روزهاي تعطيل در خانه مي ماندند و از دوستان و دانشجويان خود پذيرايي مي کردند. دوستان آنها اغلب از چهره هاي علمي آن زمان بودند.
زماني که ماري کوري در سال 1895 در انبار چوبي کوچکي که آزمايشگاه او بود شروع بکار کرد، نه او و نه هيچ کس ديگر چيزي در باره عنصر شيميايي راديوم نمي‌دانست و اين عنصر هنوز کشف نشده بود. ماري و پير مقالات متعددي در زمينه راديو اکتيويته منتشر کردند. در سال 1989 مقاله اي در مجله آکادمي علوم با عنوان "on a novel radioactive substance contained in pitch bland" از ايشان چاپ شد که تحسين دانشمندان زمان را بر انگيخت. چندي بعد اين آکادمي سنت و رسم قبلي خود را شکست وجايزه 3800 فرانکي خود را به خاطر تلاش هاي ماري در زمينه خواص مغناطيسي فولاد و نيز نوشتن اين مقاله به ماري کوري که يک زن بود تقديم کرد.
در پي اين موفقيت بسياري از انديشمندان زمان از جمله فيزيکدانان فرانسوي هانري بکرل و مارسلين برتولت نامه اي به پير نوشتند و در آن نامه پس از تبريک به وي از او خواستند که پيام ويژه آنها را به مادام کوري ابلاغ کند.  آلبرت اينشتن که از معاصران ماري بود در مدح وي چنين گفت: " ماري کوري يکي از بزرگترين کساني است که نام و آوازه او را نفريفت".
در آن زمان هانري بکرل تشخيص داده بود که عنصر شيميايي اورانيوم ، پرتوهايي از خود مي‌افشاند که در کاني اورانيوم بيشتر از فلز خالص اورانيوم بود. پس از مشاوره هاي علمي با بکرل، ماري و پير تحقيقات طاقت فرساي خود را روي دور ريز هاي معدني آغاز کردند. سرانجام در سال 1903  ماري، پير و بکرل جايزه نوبل در فيزيک را از آن خود کردند.
پير کوري در سال 1906 در 47 سالگي بعلت تصادف با اتومبيل درگذشت. مادام کوري پس از مرگ شوهرش به مطالعات خود ادامه داد و در سال 1910 موفق به تهيه راديوم خالص گرديد. در اين هنگام استاد سوربون و عضو آکادمي طب شد و در سال 1911 براي دومين بار به دريافت جايزه نوبل نائل شد. ماري پس از مرگ همسرش کتابي با نام پيرکوري نوشت و منتشر کرد. ماري معتقد بود که:"در مسير علم ما بايد مجذوب چيز ها باشيم نه آدم ها."¹
مادام کوري در اولين سخنراني خود در سال 1906 چنين گفت:
" امروز ما شاهد موفقيت يک زن مي باشيم. اگر زني بتواند علوم پيشرفته را به هر دو جنس منتقل کند، پس برتري مرد بر زن در مسير دانش چيست؟ من به شما مي گويم که زمان به سمتي مي رود که زنان نيز موجودات انساني محسوب مي شوند."²
 در جاي ديگري نيز بيان داشت که: "هرگز نمي توان دنياي بهتري ساخت، مگر اينکه آدم هاي بهتري بسازيم، براي اين منظور بايد هر يک از ما تا عالي ترين مرحله در تحول خود بکوشيم و همزمان براي پايداري جامعه انساني مسئوليت بپذيريم."³
ماري در مورد زندگي خود چنين گفته است: "اين يک داستان کوتاه است: من در ورساو از يک خانواده معلم متولد شدم سپس با پير کوري ازدواج کردم و فعاليت هاي خود را در فرانسه انجام دادم."⁴
ماري و پير کوري دو دختر به نام هاي Irene Curie, Eve Curie تربيت کردند. Irene به همراه همسرش Frederic Joliot که از ديگر محققان مرکز تحقيقاتي مادرش بود، در سال 1935 موفق به دريافت جايزه نوبل براي کشف يک ماده راديو اکتيو جديد شدند.
Eve  وارد عرصه هنر شد و پيانيست قابلي شد. وي کتاب نيز مي نوشت و اولين کتاب او درباره بيوگرافي مادرش بود. سرانجام ماري کوري در سال 1935 و در سن 66 سالگي بر اثر آنمي آپلاستيک درگذشت. البته امروز گفته مي شود که آنمي ثانويه به لوکمي ناشي از برخورد بدون حفاظ با مواد راديواکتيو بوده است.
دنياي علم  هرگز تلاش هاي علمي ماري را فراموش نخواهد کرد. او با اراده اي والا و تلاشي دلگرم کننده به عنوان يک انسان و نه يک زن  از قابليت هاي وجودي که خداوند در وجود او و همه انسانها نهاده استفاده کرد و دين خود را به خداوند بزرگ، جامعه انساني ونيز جامعه علمي ادا کرد و تا آخرين لحظات زندگي خود از تلاش هاي علمي دست نکشيد. در پاِيان، اين نوشته را با کلام خداوند به آخر مي رسانم که به عقيده حقير در اين دانشمند برجسته تحقق يافته است: . . . و ان جاهدوا فينا لنهدينکم سبلنا.

*دانشجوي پزشکي، عضو کميته پژوهش هاي دانشجويان

¹   "In science we should be interested in things, not persons."
²   "Today has seen...'a victory for feminism.' If a woman is allowed to teach advanced studies to both sexes, where afterwards will be the pretended superiority of man? I tell you, the time is near when women will become human beings" (Birch 1990, p. 51).
³   ...I persist in believing that the ideas that then guided us are the only ones which can lead to true social progress. We cannot hope to build a better world without improving the individual" (Birch, p.15).
⁴   "It is such an uneventful, simple little story. I was born in Warsaw of a family of teachers. I married Pierre Curie and had two children. I have done my work in France."